Werkgroep Roofvogels Zeeland
2.1 Verzamelen gegevens

Sinds 1995 worden in Zeeland resultaten van broedende (nesten) en territoriumhoudende roofvogels (broedparen) verzameld. De meeste waarnemers houden hun waarnemingen bij op een nestkaart, in Zeeland sinds 2015 op nestkaart.nl. De nestkaarten worden door de waarnemers zelf of een door hem gemachtigde geüpload naar Sovon.

Het invullen van de nestkaart gebeurt meestal op een mobiele telefoon in het veld. Ringgegevens en biometrie worden door ringers voor de zekerheid bijgehouden in een notitieboekje en later overgebracht naar nestkaart.nl. Uploaden van de ringgegevens naar het Vogeltrekstation is vervolgens een fluitje van een cent.

Na afloop van het seizoen worden de nestkaarten gecontroleerd op volledigheid. Zo nodig wordt bij waarnemers navraag gedaan. Dit kan leiden tot aanvullingen en verbeteringen. De resultaten van de nestkaarten worden opgeslagen in een databestand waarbij ze worden getoetst aan vaste criteria. Deze zijn vooral gebaseerd op de ‘Handleiding Veldonderzoek Roofvogels’ (Bijlsma 1997). Het resultaat van de controles en aanvullingen komt helaas niet bij Sovon terecht.

Een andere bron van gegevens is waarneming.nl. De daar ingevoerde gegevens worden eens per jaar gedownload en vervolgens herleid tot territoria (broedparen) en zo mogelijk tot nesten. Deze gegevens zijn vooral voor een aantalsschatting van belang.

In 2025 zijn schattingen gemaakt voor Havik (was alweer vijf jaar geleden), Bruine Kiekendief (gebeurt voor deze soort jaarlijks) en Torenvalk (vanwege het Jaar van de Torenvalk). Voor wat betreft de Torenvalk ging dit gepaard met een oproep.

2.2 Criteria

Bij een nest gaat het om een zeker broedgeval en bij een territorium om een broedpaar dat gedurende enige tijd in geschikt broedgebied aanwezig was. Er is ook nog een derde categorie, namelijk die van overzomeraar. Ook daaraan wordt in dit verslag voor een aantal soorten aandacht besteed. Het betreft Wespendief, Visarend, Blauwe Kiekendief en Grauwe Kiekendief.

Bij de Bruine Kiekendief worden nestbouw, landingen met prooi op het (niet zichtbare) nest en pas uitgevlogen jongen met binding aan een bepaald gebied als nest aangemerkt.

Het broedsucces wordt berekend met behulp van de broedselgrootte per geslaagd nest. Er worden alleen resultaten gebruikt van nesten waar daadwerkelijk in werd gekeken of van nesten waarbij het aantal jongen werd bepaald door langdurige en/of herhaalde observatie.

In dit verslag worden jongen als uitgevlogen beschouwd als ze bij de laatste controle twee derde van de nesttijd erop hebben zitten en bovendien op dat moment in goede conditie zijn (code N6 op nestkaart)[1] bij de laatste controle op het punt van uitvliegen staan (code N7 op nestkaart), nabij het nest zijn gezien (code N9, N10 of N11 op de nestkaart), of als door nacontrole wordt vast-gesteld dat het nest leeg is en er geen resten van dode jongen aanwezig zijn (code C1, C2 en C3 op nestkaart).

De start van de eileg wordt meestal bepaald door meting van de vleugellengte van het oudste jong. Met behulp van groeicurven kan daaruit de leeftijd worden berekend (Bijlsma 1997).[2] In sommige gevallen wordt de startdatum rechtstreeks bepaald door een bezoek tijdens de eileg in combinatie met een bezoek op het moment dat het legsel compleet is (leg-volgorde). Het resultaat van beide methodes wordt apart vastgelegd. De berekening voor de jaaroverzichten gebeurt bij voorkeur op basis van de vleugellengte. Ontbreekt deze dan wordt - indien bekend - de legvolgorde gebruikt.

2.3 Prooien

Voor wat betreft prooien wordt onderscheid gemaakt tussen braakballen, plukresten (deze categorie is inclusief ‘niet’ of ‘niet in zijn geheel’ opgegeten prooien) en zichtwaarnemingen. Webcamwaarnemingen worden weliswaar apart gemarkeerd maar in dit verslag behandeld als plukresten. Hoewel (bijna) alle roofvogelsoorten braakballen produceren, worden alleen bij soorten die (kleine) zoogdieren eten - in Zeeland gaat het om Bruine Kiekendief, Buizerd en Torenvalk - braakballen verzameld. De resten in de braakballen worden bij een maximale vergroting van tienmaal onderzocht. Bij de overige soorten worden braakballen alleen maar gecontroleerd op de aanwezigheid van vogelringen. Roofvogels hebben namelijk nogal eens de gewoonte de poten van vogels inclusief een eventuele ring op te eten, waardoor deze in de braakbal terechtkomt.

Let op. De op en bij nesten verzamelde prooien en prooiresten geven geen volledig beeld van het voedsel van roofvogels omdat:

  • Niet alle prooien transporteerbaar zijn (zware prooien en eieren).
  • Resten van (weke) prooien niet worden teruggevonden, bijvoorbeeld pullen van vogels, regenwormen, amfibieën en bepaalde soorten insecten.
  • Braakballen (vaak) worden toegewezen aan de belangrijkste erin voorkomende prooi. Ook kunnen de resten van een dier in meerdere braakballen terecht kunnen komen.
  • Waarnemers soms alleen de gemakkelijk op naam te brengen prooien hebben genoteerd.
2.4 Gebruik camera’s op telescoopstok en drones

Sinds een tiental jaren worden heel wat nesten van boombroedende roofvogels gecontroleerd met een camera op een telescoopstok. De op een stok gemonteerde camera staat in verbinding met een mobiele telefoon of een tablet. Afhankelijk van de lengte van zo’n stok kunnen nesten gecontroleerd worden tot op 15-22 meter hoogte. Nestkasten van Torenvalken die veel lager hangen worden meestal ook op deze wijze gecontroleerd. Toen mobiele telefoons nog niet in gebruik waren gebeurde dat vaak met een spiegel op een stok.

Sinds 2019 worden heel wat nesten van Bruine Kiekendieven met een drone gecontroleerd. De voor- en nadelen ervan worden samengevat in de presentatie “Dronegebruik bij nestcontroles Bruine Kiekendieven”. Voor die tijd werden fysieke controles. Dit gebeurde met de nodige voorzichtigheid. In het begin volgens de “Handleiding Veldonderzoek Roofvogels” (Bijlsma 1997) en later volgens het “Protocol broedgedrag en nestonderzoek Bruine Kiekendief” (Castelijns 2005).

Omdat bij boombroeders nestcontroles met een drone sneller gaan dan fysieke controles (naar het nest klimmen) of met een camera op stok en omdat een drone geen hoogtebeperking kent, werden in 2025 heel wat boomnesten gecontroleerd met een drone. Het gaat vooral om nesten van Buizerd, Sperwer en Havik, maar ook een enkele Wespendief. In het voorjaar als loofbomen nog niet (geheel) in blad staan, bleek het een prima methode voor bepaling van de legselgrootte. Het gebeurde nogal eens dat een broedende ouder zich niets van de drone aantrok, waardoor pas na een trap tegen de nestboom de legselgrootte kon worden bepaald. Het bepalen van het aantal jongen lukte meestal wel bij grote maar niet bij kleine jongen. Kleine jongen kruipen dicht opeen om elkaar warm te houden.

[1] Niet ideaal, maar het wordt gedaan omdat er nogal wat jongen op die leeftijd worden geringd en daarna een nacontrole nogal eens achterwege blijft. Het is beter dat wel te doen; zo’n controle kan vanop afstand op het moment dat er grote jongen op het nest zitten (nestkaartcode N7). Omdat je van zulke nesten na het ringen het aantal jongen weet en hun leeftijd kent, is zo’n bezoek heel precies te plannen. Een controle na het uitvliegen van de met behulp van een camera of een klimmer kan natuurlijk ook. Dat is ook de oplossing als je na een ‘controle op afstand’ geen duidelijkheid hebt.

[2] Zelf bereken ik die met een door Willem van Manen gemaakt Excel-bestand. Slechtvalk, Steenuil en Kerkuil heb ik daaraan toegevoegd. Dat geldt ook voor ‘ideale’ datums voor de nacontrole, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen “jongen nog op nest” en ”jongen uitgevlogen”. Dit bestand is te downloaden vanaf de website.

Links Bas de Maat met een drone voor de controle van een Buizerdnest nabij Philippine MZV op 17 april 2025. Op het nest zat een broedende Nijlgans. Op 7 en 11 april zat op dit nest nog een broedende Buizerd. Philippine (MZV). Foto’s HC en Bas de Maat.Links Bas de Maat met een drone voor de controle van een Buizerdnest nabij Philippine MZV op 17 april 2025. Op het nest zat een broedende Nijlgans. Op 7 en 11 april zat op dit nest nog een broedende Buizerd. Philippine (MZV). Foto’s HC en Bas de Maat.