Vogelbescherming en Sovon hebben 2025 uitgeroepen tot het 'Jaar van de Torenvalk', met als doel extra aandacht en onderzoek om beschermingsmaatregelen te kunnen nemen. Plannen voor extra onderzoek vloeiden voort uit de voorstudie van Brinkman et al. (2024).[1] De landelijke focus kwam op (1) Waar bidt de Torenvalk, (2) Wat eet de Torenvalk en (3) Waar broedt de Torenvalk.
Omdat het ook in Zeeland al een tijdje minder met de soort ging, wordt in Zeeuws-Vlaanderen al sinds 2015 extra onderzoek uitgevoerd. Het gaat om (1) jaarlijkse controle van een vast aantal nestkasten, (2) intensivering van het prooionderzoek door middel van plukresten (broedseizoen) en braakballen in (broedseizoen als de winter) (3) de geslachtsverhouding van jongen op het nest en (4) onderzoek naar overleving middels een RAS-project.
Voorafgaand aan het broedseizoen van 2025 zijn hetgeen we in Zeeland al doen en de landelijke plannen in verband met het Jaar van de Torenvalk op een rijtje gezet. Aan de hand daarvan besloten we ons voor wat betreft 2025 Zeeland te richten op een populatieschatting, een inventarisatie van het aantal nestkasten en de bezetting daarvan. Uiteraard met voortzetting van het al lopend onderzoek en hier en daar aangevuld met wat extra’s. De afwegingen, aanvullingen, gebruikte handleidingen en informatie over het lopende onderzoek zijn te vinden op de website.
Het meeste onderzoek in Zeeuws-Vlaanderen loopt nog tot en met 2026. Verderop komen alvast wat resultaten ter sprake.
Zes jonge Torenvalken in een nestkast bij Westdorpe. De jongen variëren in leeftijd van 25-27 dagen. Ze hebben met 240-312 gram een bovengemiddeld gewicht. Westdorpe 28 mei 2025. Foto Bas de Maat.
Broedbiologie
Het legbegin van de Torenvalk was in 2025 met 23 april iets vroeger dan gemiddeld en de legselgrootte was iets groter dan normaal. Twee 7-legsels en achttien 6-legsels op een totaal van 77 legsels passen in dat beeld. Ook het aantal uitgevlogen jongen per succesvol was iets hoger dan gemiddeld (Tabel 9, Figuur 15 en Bijlage 4).
Populatieschatting
Er waren twee manieren om daar aan deel te nemen. Aan de oproep om een gebied in zijn geheel te karteren, gaf niemand gehoor.[2] Beter ging het met het in beeld brengen van het aantal adulte mannetjes via wrn.nl. Het idee was dat die goed te onderscheiden zijn van vrouwtjes en van niet-broedende jonge vogels. Bij Torenvalken gaat het bij de niet-broeders vaak om vogels die nog geen jaar oud zijn. Zowel mannetjes als vrouwtjes zijn dan nog in vrouwkleed. Ze krijgen het adulte kleed pas na de eerste rui in de loop van de zomer. Het in kaart brengen van adulte mannetjes helpt daarom bij het maken van een populatieschatting. Voor de schatting in Tabel 10 leverden de waargenomen adulte mannen 73 extra broedparen op. Het gaat in de tabel om het verschil tussen kolommen ‘ter’ en ‘ter mn’. Het aantal broedparen voor 2025 wordt geschat op 360-410. Dat is 8% minder dan de laatste schatting, die van 2018-20 (Tabel 10). De verschillen per deelgebied zijn ongetwijfeld een gevolg van de onnauwkeurigheid van de schattingen.
Aantal nestkasten, bezetting, nestsucces en nestplaats
De inventarisatie van de nestkasten leverde voor Zeeland 484 kasten op, volgens opgave van de waarnemers werden er 326 (67%) hiervan gecontroleerd. Bij 296 kasten (61%) voldeden de controles aan de vooraf gestelde criteria; per kast minimaal twee controles waarvan de eerste in de periode 28 april-10 mei en de tweede in de periode 25 mei-5 juni. Van de op de juiste manier gecontroleerde kasten was 51% bezet. Van deze 152 bezette kasten zijn er 127 op de juiste wijze gecontroleerd op broedsucces: 72% was succesvol (Tabel 11). Voor beide uitkomsten geldt dat ze ongetwijfeld door vooringenomenheid van de waarnemers zijn beïnvloed. Zo werd nogal eens een nestkast niet meer gecontroleerd omdat de waarnemer aannam dat deze toch niet bezet was of ging men van een succesvol broedsel uit na een controle in de kleine jongenfase. Voor de gehanteerde criteria zie hoofdstuk 2.
Rekening houdend met 484 kasten waarvan er 296 werden gecontroleerd en 152 waren bezet wordt het aantal nestkastbroeders geschat op 200-225 paren. Bij een populatie van 360-410 paren betekent het dat circa 55% van de Zeeuwse Torenvalken in een nestkast broedt. De rest doet dat elders, bijvoorbeeld in een holte of in een nis, op een richel, in een kast bedoeld voor een andere soort (Kerkuil en Slechtvalk) of in een nest van een andere soort. Wat deze laatste categorie betreft ging het sinds 1995 om: Blauwe Reiger 1, Buizerd 4, Ekster 34, Houtduif 3, Kauw 2, kraaiachtige 12 en Zwarte Kraai 48. Het grote aandeel van nesten van Ekster en Zwarte Kraai valt op. Beide soorten zijn in Zeeland zeer algemeen (van Gilst 2022 en van Gilst & Meininger 2022).
Monitoring van in nestkast broedende Torenvalken in Zeeuws-Vlaanderen
In Zeeuws-Vlaanderen worden sinds 2015 een flink aantal kasten jaarlijks gecontroleerd. Het bezettingspercentage van kasten in de periode 2015-2025 - berekend met kasten die minimaal in vier jaren werden gecontroleerd - varieert tussen 53% en 72%. Het aandeel succesvolle kasten ligt tussen 41% en 62%.
Overleving
Hoe meer jongen uitvliegen hoe groter de kans dat er flink wat de winter doorkomen. Maar ook het uitvlieggewicht en de voedselsituatie in de winter zijn van belang. Vanaf een leeftijd van 20 dagen neemt het gewicht in het nest niet meer toe (Bijlsma 1997).[3] In Zeeuws-Vlaanderen wordt jaarlijks een flink aantal jongen geringd op een leeftijd dat ze op geslacht te brengen zijn (eveneens vanaf dag 20). In het daljaar 2024 wogen jongen vanaf die leeftijd gemiddeld 219 gram (SD 32,6; N=113) en in de topjaren 2019 en 2020 238 gram (SD=26,0; N=411). Een laag uitvlieggewicht in combinatie met de nogal eens na het broedseizoen voortdurende slechte voedselsituatie, is de meest voor de hand liggende reden dat in de winter van 2024/25 het aantal ‘eerste winter’ Torenvalken nog nooit zo laag was. In het voorjaar van 2025 waren de omstandigheden een stuk gunstiger: er vlogen meer jongen uit en het gemiddeld gewicht kwam met 234 gram (SD 23,8, N=145) al aardig in de buurt van dat van een topjaar (zie ook Tabel 12). Veel meer jongen haalden daardoor het eind van de winter (Figuur 16).
Prooien
In totaal werden in de verslagperiode 656 prooien in de maanden april tot en met juli verzameld: 30 als plukrest, drie als zichtwaarneming en 623 als braakbal. De zichtwaarnemingen hadden betrekking op Veldmuis of Aardmuis. Bij de plukresten ging het om negentien vogels (waaronder zes Spreeuwen), één Mol en elf Veldmuizen. Het aantal prooien via braakballen is groter dan eerdere jaren omdat de waarnemers is gevraagd om ook tijdens de eicontrole te verzamelen. De uitwerking van het verschil volgt later. Bij de braakballen ging het om negen vogels: zeven niet op naam gebracht en tekens een Gele Kwikstaart en Koolmees. Voorts betrof het 148 insecten (10 hoornaren en de rest kevers). De rest was zoogdier: 157 onbekende muizen, achttien spitsmuizen, elf ware muizen, één mol en 279 woelmuizen. Van de woelmuizen konden er 37 tot op soort gedetermineerd worden, op één Rosse Woelmuis en één Aardmuis na ging het om Veldmuizen. Voor de Torenvalk is de Veldmuis met afstand de belangrijkste prooi. Ongetwijfeld heeft het overgrote deel van de ‘woelmuizen‘ en de ‘onbekende muizen’ betrekking op deze soort.
Bij de in de periode 2015-25 verzamelde braakballen konden 433 woelmuizen tot op soort worden gedetermineerd: 89% was Veldmuis, 6% Rosse Woelmuis en 5% Aardmuis. Bijzonder was één Ondergrondse Woelmuis. In Figuur 16a en 16b wordt het resultaat van het braakbalonderzoek in Zeeuws-Vlaanderen voor deze periode 2015-2025 samengevat.
Partij braakballen verzameld bij het Veldstation Saeftinghe op 22 maart 2024. De bruine braakballen bestonden voor het overgrote deel uit plantaardig materiaal. Een aantal hiervan is bewaard voor nader onderzoek.
[1] In Brinkman et al. 2024 staat “Van Flevoland, Groningen, Overijssel, Utrecht en Zeeland zijn onvoldoende gegevens beschikbaar voor het maken van een provinciale trend". Voortaan toch maar wat verder kijken dan in de eigen database, bijvoorbeeld in de Avifauna Zeelandica (Castelijns 2022e). Nota bene een uitgave van Sovon. Lezen die meisjes en jongens dan niet?
[2] Zelfs de auteur niet. Ergens in de winter van 2024 had hij besloten om na 35 jaar te stoppen met het karteren van het 80 km2 grote Midden Zeeuws-Vlaanderen. Hij had daarvoor twee redenen; een heel voorjaar in Noord-Scandinavië en na deze onderbreking vanaf 2026 zich richten op een enkele soorten, waaronder de Bruine Kiekendief, de soort die het in Zeeland nog moeilijker heeft dan de Torenvalk.
[3] In Zeeuws-Vlaanderen worden jongen Torenvalken bij voorkeur geringd zodra ze op geslacht gebracht kunnen worden. Dat is kan vanaf dag 20, maar wordt makkelijker als ze een paar dagen ouder zijn. Met de nodige ervaring en het juiste hulpmiddel ‘de binnenhouder’ lukt dat tot op een leeftijd van 30, vaak zelfs 32 dagen.
